Bu hafta tam olarak bir nisan’da bilim insanları çok önemli bir gelişmeyle ilgili bulgularını açıklayacaklarını duyurdular. Şimdi bu duyuru 1 Nisan’da yapıldığı için önce şüpheyle yaklaştık, belki bir şakadır diye çünkü çok iddialı bir duyuru yapıldı. Fakat detaylı araştırma sonrası içeriğinde şaka olmayan ciddi bir açıklama olacağını öğrendik. Uzay ile ilgili olan ziyaretçilerimiz bilirler. Olay ufku teleskobu diye bir proje var. Bu projede çalışan astronomlar 10 Nisan 2019 tarihinde yani yarın, 2017 yılından bu yana yaptıkları kara deliklerle ilgili araştırmaların sonuçlarını paylaşacaklarını duyurdular, ancak bunu canlı yayınlarla paylaşacaklarını söylediler. Hatta eş zamanlı olarak dünyanın altı farklı kentinde büyük basın toplantıları düzenlenecek. Bu kentler sırasıyla Brüksel, Santiago, Şili, Şangay, Tokyo, Taypa ve Washington da eş zamanlı olarak basın toplantıları düzenlenecek.

Olayın büyüklüğü ve önemi nedeniyle başka büyük kentlerde de uydu etkinlikler yapılması planlanıyor.  Şimdi böyle bir duyuruyu duyunca tabi ki insan bir uzaylı istilasına mı maruz kalıyoruz diye heyecanlanıyor ancak gerçekten bilim kurgu gibi gözükse de bu duyuru, biz size resmi kaynaklardan aldığımız bilgiyi, üzerine ekstra bir şey eklemeden sizlerle paylaşıyoruz. Arkadaşlar büyük bir ihtimalle 10 Nisanda ilk kez bir kara deliğin fotoğrafı basın ile paylaşılacak. Kara delik derken deliğin etrafında ki olay ufkunun fotoğrafı paylaşılacak. Çünkü kara delik adı üstünde kendisinden ışığın bile kaçamadığı bir delik.

Peki Nereden biliyoruz biz böyle bir şeyin varlığını? Tabi ki teorik olarak biliyoruz. İnterstellar – Yıldızlar Arası filmini izleyenler hatırlayacaklardır. Orada da kara deliklerin olay ufku gösteriliyordu ama teorik fizikçilerin bulgularına göre yapılan görsel efekti idi onlar. Simülasyon da diyebiliriz. Nitekim, aşağıda görmüş olduğunuz görselde bir simülasyondur.

Karadeliğin Simülasyon Görselidir.

Bugüne kadar bilim insanlarının, astronomların paylaştığı tüm kara delik görselleri yukarıda ki görsele benzeyen simülasyonlardır. Mesela yukarıda bulunan simülasyonda kara deliğin 600 kilometre uzağından nasıl görüneceğini ifade etmeye çalışmışlar. Fark ettiyseniz olay ufku küçük gibi görünse de kara deliğin çapı tam olarak 75 kilometre olarak hesaplanmış.

Ancak bu kara delik 10 güneş kütlesine sahip. Ne demek bu? Şimdi bizim güneşimizin içerisine 1,300,000 adet dünya sığabilir. Bu büyüklüğü bir hayal edin ve daha sonra bu büyüklüğü 10 ile çarpın. Daha sonra o büyüklükte ki cismi 75 km genişliğinde ki şu kara deliğin yuttuğunu düşünün. Biraz garip öyle değil mi? Bu kütledeki bir kara deliğin bu uzaklıkta yarattığı ivmelenme, dünya yüzeyinin yaklaşık dört yüz milyon katı! Eğer dünyayı bir kara deliğe dönüştürmek isteseydik, içerisinde ki her şey ile birlikte, dağlar, tepeler, denizler, içerisindeki insanlarla birlikte sıkıştırıp aşağıda ki pinpon topu büyüklüğünde bir kara delik oluşurdu.

İşte kendisi bu kadar küçük ama kütlesi çok büyük olan bu kara delikleri bugüne kadar doğrudan hiç gözlemleyemedik. Çeşitli dalga boylarını kullanan dolaylı gözlem teknikleri sayesinde keşfedildi. Peki neden bu yapılacak olan etkinlik için, çığır açıcı gibi çok iddialı bir ifade kullanılıyor? Çünkü olay bundan tam olarak yüz yıl öncesine dayanıyor. Einstein genel görelilik kuramı açıkladığı zamana dayanıyor. Bu kuram kütle çekiminin uzay zamanını büktüğünü söylemişti. Bu durumda kendisi küçük ama kütlesi çok büyük bir obje, arkasında bir olay ufku oluşturuyor. O noktada kütle o kadar büyük ki, ışık bile kendisinden kaçamıyor. İşte o gün bugündür astronomlar ve teorik fizikçiler bu cismin hemen hemen her galaksinin merkezinde yer aldığını buldular ama bugüne kadar herhangi bir teleskopla doğrudan hiç kara delik gözlemlenmedi.

İşte EHT’nin Event Horizon Telescope projesi de tam bu yüzden başlatıldı. Bir kara deliğin fotoğrafını çekebilmek için. Her galaksinin merkezinde bir kara delik olduğunu düşündüklerinden önce, kendi galaksimizden saman yolu galaksisinden başlamak istediler. Saman yolunun merkezindeki kara deliği araştırmaya başladılar ama o kara delik size yukarıda gösterdiğimiz kara deliğin bin kat büyüğü filan değil. Tam olarak 4 milyon kat büyüklüğünde olduğunu tespit ettiler. Ancak bilmeniz gerekir ki bizim saman yolu galaksisi de öyle küçük bir galaksi değil. Bun en basit şekilde anlatmak gerekirse, bizim dünyamızdan o kara deliği yani galaksimizin merkezindeki o kara deliği gözlemlemek, İstanbul’daki birinin Hindistan Yeni Delhi’deki pinpon topunu gözlemleye bilmesi gibi bir şey.

Bu kara deliğin etrafında, sıcaklığı milyarlarca dereceye ulaşan gazlar var. Zaten bizde bu gazların sayesinde onların merkezinde bulunan kara deliği silüet bile olsa görebilme ihtimalimizden söz ediyoruz.

Olay ufkundan yola çıkan ışık, etrafına dairesel olarak yayılıyor olsa da, arada ki mesafeden dolayı dünyaya ulaştığında neredeyse, düz bir dalga olarak geliyor. Bunu yakalayarak bir fotoğrafa dönüştürmek içinde dünya büyüklüğünde bir teleskoba ihtiyaç var. EHT böylesine büyük bir teleskobu simüle edebilmek için, dünyanın dört bir yanında ki teleskoplardan bir ağ oluşturdu.

Teleskop İnterneti diye de adlandırabiliriz. Yukarı da ki görselde dağılmış olan teleskoplar kara deliğin olay ufkundan gelen radyo dalgalarını yakalayıp kaydetti. Daha sonra bu bilgiler birleştirilerek genel fotoğraf ortaya çıkartılacak. Bu işlemin başarılı olarak sonuçlandırılabilmesi için çok hassas bir senkronizasyona ihtiyaç var. Böyle bir senkronizasyon olmaz ise ne olur? Fotoğraf bulanık çıkar. Örneğin biz fotoğraf çekerken elimizin titremesi gibi. Dünya büyüklüğünde bir fotoğraf makinesinin titrememesi için çok hassas ölçüm aletlerine ihtiyaç var. O yüzden her bir teleskobun yanına atom saatleri yerleştirilmiş. Bu saatler o kadar hassas ki, yüz milyonda sadece 1 saniye şaşıyorlar. İşte böylesine bir hassasiyetle kaydedilen verilerin miktarı da çok büyük.

O kadar büyük ki İnternet üzerinden gönderilemiyor. Bu veriler büyük sabit disklere depolanıyor ve genel merkeze işlenmek üzere gönderiliyor. İşte 2 yıl önce yaklaşık Nisan 2017’de dünyanın dört bir tarafında ki radyo teleskoplar tarafından yapılan gözlemin sonucunda elde edilen veriler sabit disklere kaydedilerek projenin merkezinde ki bilgisayarlara gönderilmiş ve burada ki süper bilgisayarlarda gelen verileri ve zaman bilgilerini işleyerek birleştirmeye başlamış.

Aslında bu işlemin sonuçları daha önceden bekleniyordu. Geçen yılın sonlarında bekleniyordu ancak yapılan işlemde o kadar fazla veri işleniyor ki nihayet yeni bitti. Sonuç olarak yarın yani 10 Nisan 2019 Çarşamba günü Türkiye saati ile 16:00 PM de yapılacak olan canlı yayında açıklanacak olan bulgular, başta kara delikler ve kütle çekimi olmak üzere evren hakkında bugüne kadar bildiğimiz öğrendiğimiz bilgilere çok yeni ve önemli katkılar sağlayabilir. Canlı yayın muhtemelen bu konunun altında yer alacaktır. Bu konunun videolu kısa anlatımına göz atmak isterseniz, aşağıda ki resmi videoyu izleyebilirsiniz.  Mutlu günler.

Yazan : Kamer EKENEL

Kara Delik Canlı Yayın Videosu

CEVAP VER

Please enter your comment!
Please enter your name here